NA LANG AFHOUDEN EN TEGENWERKEN VANAF 1995 DOOR BINNENLANDSE ZAKEN: HET NEDERSAKSISCH MOET NU ONDER DEEL III VAN HET EUROPEES HANDVEST VOOR REGIONALE TALEN OF TALEN VAN MINDERHEDEN – INGESTELD DOOR DE RAAD VAN EUROPA (RvE)
Wij pleitbezorgers hebben inmiddels meer dan dertig jaar gestreden om onze taal het Nedersaksisch naast de verkregen Deel II- status ook de Deel III-status te doen geven. Het gaat om het tekenen van 35 (sub)paragrafen – of meer – zoals ook bij het Fries en Papiaments is gebeurd. BZK-ambtenaren, ministers en staatssecretarissen gaven niet thuis. We vertegenwoordigen toch een heel belangrijke Europese taal. En bovendien, het Nedersaksisch is de grootste regionale taal in Nederland (CBS).
Deel II geldt als opstap tot Deel III. Wat brengt ons Deel III dan aan voordelen? Dat zijn:
– de verplichte, structurele plaats voor het onderwijs in het Nedersakisch, met inbegrip van doorlopende leerlijnen. Daaraan is overduidelijk behoefte: zulk onderwijs garandeert de taaloverdracht naar jongere generaties en daar is het om is begonnen. Ouderen voelen zich bovendien gesterkt in het gebruik. In de 8ste rapportage van BiZa voor de RvE wordt gezegd: ‘In het zevende evaluatierapport riep COMEX ook de Nederlandse regering op om een strategie voor te bereiden om het onderwijs in en over het Nedersaksisch als vak op alle niveaus te garanderen.‘ (Dit is nog niet gebeurd. BiZa zegt dat er wel aandacht en bewustwording komt door de nieuwe kerndoelen Nederlands. Dat is mooi, maar het gaat juist om het structureel leren van het Nedersaksisch – door verplichte taaloverdracht. En die overdracht garandeert juist Deel III
– een gegarandeerd vrij gebruik van de taal ook buiten de informele sfeer; onder Deel III kan het vrij spreken en schrijven in een domein als het bestuurlijk verkeer niet worden belemmerd. Dat gebeurt nu wel onder Deel II, namelijk door de AWB
– de moedertaal van velen krijgt een volwaardige plaats in de samenleving, wordt veel meer zichtbaar (denk aan bijvoorbeeld plaatsnaamborden); in haar 8ste rapportage zegt BiZa dat er door verschil in deel II c.q. deel III-status verschil kan bestaan in inzet van middelen. Dat is juist. De oplossing is het verkrijgen van Deel III. Voor het Stellingwerfs Nedersaksisch geldt dan bijvoordeeld verplicht onderwijs net als voor het Fries (N.B.: het gaat om dezelfde provincie!)
– het Nedersaksisch raakt onder Deel III het imago en de identiteit kwijt van een gemankeerde taal en geldt geheel als een volwaardige taal, net als de andere Deel III-talen in Europa
– de identiteit van de regio wordt versterkt door het vrij gebruik in diverse domeinen
– de deelnemende overheden krijgen duidelijkheid over welk type beleid zij hebben te voeren: dit conform de beginselen en principes van het Handvest en volgens de paragrafen die Nederland ondertekent
De verkeerde afslag van 1996 moet gecorrigeerd. Want:
– al in 1996 implementeerde Nederland het Handvest. Het Nedersaksisch kreeg echter alleen de Deel II-status. Verzoeken om Deel III zouden nader worden bekeken. Ook zou men in overleg treden met de regionale en desbetreffende lokale overheden. De verzoeken werden steeds afgewezen, al is de normale weg van het Handvest dat men zowel Deel II als Deel III toepast.
– de bijbehorende Goedkeuringswet (1996) stelt, kort gezegd, dat ieder de wet naar behoren moet uitvoeren. Dat gebeurde echter niet: het Nedersaksisch had al lang de Deel III-status moeten hebben, maar er werden door BZK keer op keer bezwaren naar voren gebracht – die niet pasten bij de officiële uitleg van het Handvest
– inmiddels is als alternatief voor het Handvest-deel III het zogeheten convenant Nedersaksisch ingesteld (2018). In dat kader wordt wel regelmatig overlegd, maar het convenant blijkt in de praktijk geen serieus alternatief voor Deel III te zijn.
– inmiddels worden diverse voorzieningen aan het Nedersaksisch ontzegd, ‘want geen Deel III-status’. Zo wordt de bekostiging van een bachelor Nedersaksisch tot nu toe afgewezen. Het Fries kreeg die wel, want het is wel Deel III-taal, zie ook de recente rapportage. Verder is het niet mogelijk subsidies te ontvangen van het Fonds Letteren ‘want geen Deel III-status’. Ook volgde er nog steeds geen aanpassing van de AWB zodat het Nedersaksisch nog steeds niet vrij gebruikt kan worden in bestuurlijk verkeer. Bovendien ziet men het onderwijs in het Nedersaksisch niet als verplicht (‘want geen Deel III’). Overigens is men ook zonder Deel III verplicht om onderwijsvoorzieningen te treffen, maar dat gebeurt onvoldoende; met name wordt er geen structureel onderwijs in de taal zelf gegeven
– volgens het Handvest en de formele uitleg ervan vindt normaal gesproken erkenning plaats onder zowel Deel II als Deel III. Een staat kan een taal alleen buiten de werking van Deel III houden als er een gegronde reden voor is, maar die mag niet in strijd zijn met de doelstellingen en principes als verwoord in Artikel 7, lid 1. Die tekst is hierna opgenomen onder ‘Schema 2’. In dat licht bezien zijn alle ‘argumenten tegen’ die BZK heeft uitgesproken irrelevant, want in strijd met het geciteerde lid 1; in strijd daarbij ook met de Goedkeuringswet.
– eerdere rapporten (Koesteren van een cultureel erfgoed, Nedersaksisch waar het kan) lieten duidelijk zien dat Deel III heel goed toegepast kan worden. Het ministerie van BZK hield echter vast aan het standpunt dat er eerst voldoende beleid moest zijn. Dat is echter geen Handvest-criterium: je kunt wel degelijk Deel III van toepassing verklaren zonder dat meteen voor alle onderschreven punten voldoende beleid bestaat. De praktijk in andere landen heeft dat de afgelopen dertig jaar ook uitgewezen. Het Handvest is een groeimodel: de RvE adviseert en rapporteert aan de staat waar verbetering nodig is.
– inmiddels heeft ook het Papiaments van Bonaire de Deel III-status, net als het Fries, en blijft ons Nedersaksisch als het ware een gemankeerde taal. Het hoort nu niet bij de 126 regionale talen die zowel onder Deel 2 als onder Deel 3 erkend zijn, maar
– met ook het Limburgs – wel bij de 19 talen die erg achtergesteld zijn. Dit valt de Nederlandse overheid ernstig aan te rekenen.
Techniek Deel III: toelichting
Deel III verbijzondert in een groot aantal paragrafen het te nemen taalbeleid zoals dat in algemene termen in Deel II is verwoord. Deel III geldt dus als scherper omschreven, waarbij in een aantal paragrafen ook graden van intensivering zijn opgenomen – waaruit de staat kan kiezen. Toepassing van Deel III maakt het taalbeleid nauwkeuriger en meetbaarder geformueerd, waardoor toepassing van het Handvest effectvoller is.
De staat moet tenminste 35 paragrafen onderschrijven en dus toepassen, dit volgens een keuzemenu. Eenmaal ondertekend, dan geldt de status Deel III. De keuzes zijn voor het Nedersaksisch al een aantal keren gemaakt in de vorm van voorstellen, onder meer in het rapport Nedersakissch waar het kan van M. Herweijer & J.J. Jans. Ook in een recent WB-NSC-rapport is een voorstel tot een keuze getoond. Die is hierna weergegeven onder Schema 1.
Tegenwerkingen ultrakort samengevat
Toepassing van Deel III op het Nedersaksisch is, zo is inmiddels gebleken, bewust tegengehouden, en dat al dertig jaar. Op welke wijze dat gebeurde blijkt uit het rapport Nedersaksisch en Limburgs onder Deel III van het Eurpees Handvest (…), een recente uitgave van WB-NSC (2025). Het rapport kwam tot stand mede door gebruikmaking van WOO-geopenbaarde stukken. Uit die stukken blijkt onder meer dat een ambtenaar vond dat Nederland te klein is voor meer talen. Dus geen Deel III toepassen, was het advies. Andere ambtenaren vonden dat een bewindspersoon bijna te toegeeflijk was geweest naar de regio toe, ze hadden alle moeite moeten doen om dat weer terug te draaien. Dat heet tegenhouden. Toen het rapport Nedersaksisch waar het kan van M. Herweijer en J.J. Jans klaar was, volgde een ambtelijke departementale toets. Ambtelijk probeerde men overduidelijk het werk van Herweijer en Jans te ondergraven. Dat lukte: de minister wees af. Herweijer gaf overigens een helder en scherp weerwoord, maar dat werd genegeerd.
Op zeker moment gaf een BZK-ambtenaar het advies dat er goede redenen waren om niet tot erkenning over te gaan, maar die redenen kon de minister volgens deze medewerker niet met de bestuurders in de regio delen. Een en al geheimzinnigheid dus – dit kan toch zo niet blijven. Hoe ook: de konklusie is duidelijk: BZK wil hoe dan ook niet aan Deel III voor het Nedersaksisch. Voor het Limburgs geldt tot nu toe hetzelfde…
De mensen in de regio willen wel Deel III. Dubbel geldt dat voor de gemeente Oost-Stellingwerf. Friestaligen daar hebben de steun van Deel III en van een wet op het gebruik van het Fries, de autochtone Nedersaksisch-Stellingwerfstaligen moeten het doen met slechts Deel II. Uitermate discriminerend, en zo wordt dat ook gevoeld in Oost-Stellingwerf. Bij wijze van oplossing is al wel gedacht aan een speciaal charter voor Oost- en West-Stellingwerf, een suggestie die ook bij de Raad van Europa werd gehoord. In een beantwoording van Kamervragen geeft de minister aan aandacht te hebben voor de positie van het Stellingwerfs naast het Fries in dezelfde provincie – maar – na meer dan 30 jaar – weet hij niet welke consequenties dat zou hebben voor de overheden en of die dat kunnen dragen. Hoog tijd dat de minister aansturing krijgt vanuit de Kamer.
Er zijn door het eerdere Kamerlid Eddy van Hijum en enkele van zijn collega’s Kamervragen gesteld bij het uitbrengen van het al genoemde, recente NSC-rapport. Uit de antwoorden halen we het volgende. Nee, Minister Rijkaart had het rapport nog niet tot zich genomen. Maar hij stelde voor de afwegingen in het rapport mee te nemen in het kader van de evaluatie van het zogeheten Convenant Nedersaksisch. Die evaluatie was er inmiddels wel, maar het rapport is niet behandeld.
WAT NU? WIJ VRAGEN OM DEZE DRIE STAPPEN TE ZETTEN:
- De Tweede Kamer wordt gevraagd om de Minister te verzoeken om het Nedersaksisch, na 30 jaar, nu eindelijk wel te erkennen onder Deel III, op basis van ons voorstel onder Schema 1. De ‘invulling’ is dan vergelijkbaar met die van bijvoorbeeld de deelstaten Sleeswijk Holstein en Niedersachsen – gebieden waarvoor al lang Deel III geldt. Deel III geldt dan ook als de best denkbare ‘kooiconstructie’ om het Nedersaksisch te beschermen.
- De Minister brengt de Deel III-bevestiging aan bij de Raad van Europa in Straatsburg – dat is het formele werk.
- Relevante delen van de overheid en maatschappelijke organisaties worden door het ministerie van BZK in kennis gesteld. De gemankeerde status van onze taal en vele anderen verdwijnt dan, we zullen niet langer structureel achtergesteld zijn. De Nedersaksen en de Rijksoverheid kunnen net zoals dat voor Fries en Papiaments het geval is, relevant beleid ontwikkelen en organisaties kunnen bijvoorbeeld subsidies krijgen voor literaire producties bij het Nederlands Letterenfonds. Net als voor het Fries kan op financiering worden gerekend van een te starten bacheloropleiding Nedersaksisch. Een wet als de AWB zal moeten worden aangepast: het gebruik van beschermde talen in het bestuurlijk verkeer moet immers zo vrij mogeijk zijn, en dat is het nu nog niet: men moet in de huidige situatie eerst door ambtelijke hoepels. Voor Fries en Papiaments op Bonaire is gebruikmaking wel vrij, want Deel III is in die gevallen van toepassing.
Wij sluiten af. BZK heeft dertig jaar lang afgehouden en tegengewerkt. Waartoe juist vanuit het Handvest geredeneerd geen enkele serieuze aanleiding bestaat. Dit moet natuurlijk andersom. BZK moet aan de slag: a. Deel III toepassen voor het Nedersaksisch en aanbrengen bij de Raad van Europa, en b. Samen met de regio’s moet zoveel mogelijk ondersteuning worden geven in alle relevante domeinen, zoals onderwijs, media, bestuurlijk verkeer.
Schema 1
Bij aanneming volgens ons voorstel hieronder komt het Nedersaksisch op het Handvestniveau waar het gewoon recht op heeft, Deel III dus, net als het Nederduits in bijvoorbeeld de deelstaten Sleeswijk-Holstein en Nedersaksisch. Wat houden deze gekozen paragrafen in? Dat kan men nagaan in het Handvest, te vinden op https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/text-of-the-charter. De Nederlandse versie staat hier: https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016806d3586
Eén voorbeeld. In het zevende evaluatierapport van de RvE riep de Commissie van Deskundigen (COMEX) de Nederlandse regering op om een strategie voor te bereiden om het onderwijs in en over het Nedersaksisch als vak op alle niveaus te garanderen binnen het onderwijs. Dat past onder de opties die hierna genoemd zijn onder Artikel 8.
| ARTIKEL 8 ONDERWIJS NEDERSAKSISCH NL |
| 1a iv |
| 1b iii |
| 1c iv |
| 1d iv |
| 1e ii |
| 1f ii |
| ARTIKEL 9 RECHTERLIJKE AUTORITEITEN NEDERSAKSISCH NL |
| 1a ii, iii |
| 1 b ii, iii |
| 1c ii, iii |
| 2a |
| ARTIKEL 10 BESTUURLIJKE AUTORITEITEN EN OPENBARE DIENSTEN NEDERSAKSISCH NL |
| 2a aanpassing AWB nodig |
| 2b |
| 2c |
| 2d |
| 2e |
| 2f |
| 5 |
| ARTIKEL 11 MEDIA NEDERSAKSISCH NL |
| 1b ii |
| 1c ii |
| 1d |
| 1e ii |
| 2 |
| 3 |
| ARTIKEL 12 CULTURELE AKTIVITEITEN EN VOORZIENINGEN NEDERSAKSISCH NL |
| 1a |
| 1c |
| 1d |
| 1e |
| 1f |
| 1g |
| 1h |
| ARTIKEL 13 ECONOMISCH EN SOCIAAL LEVEN NEDERSAKSISCH NL |
| 1c |
| 1d |
| 2b |
| 2c |
| ARTIKEL 14 GRENSOVERSCRIJDENDE UITWISSELINGEN NEDERSAKSISCH NL |
| a |
| b |
Schema 2. Artikel 7 Lid 1 uit het formeel toegepaste Deel 2 van het Handvest[aan Deel 2 moet men voldoen]
Artikel 7 Lid 1. Doelstellingen en beginselen
1. De Partijen baseren hun beleid, wetgeving en praktijk ten aanzien van regionale talen of
talen van minderheden in de gebieden waar deze talen worden gebruikt en
overeenkomstig de situatie van elke taal, op de volgende doelstellingen en beginselen:
a. de erkenning van de regionale talen of talen van minderheden als uiting van culturele
rijkdom;
b. de eerbiediging van het geografisch gebied van elke regionale taal of taal van een
minderheid ten einde te verzekeren dat bestaande of nieuwe bestuurlijke indelingen
geen belemmering vormen voor de bevordering van de desbetreffende regionale taal
of taal van een minderheid;
c. de noodzaak van vastberaden optreden ter bevordering van regionale talen of talen
van een minderheid ten einde deze te beschermen;
d. de vergemakkelijking en/of aanmoediging van het gebruik van regionale talen of talen
van minderheden, in gesproken en geschreven vorm, in het openbare en het
particuliere leven;
e. de instandhouding en ontwikkeling van banden, op de door dit Handvest bestreken
terreinen, tussen groepen die een regionale taal of taal van een minderheid gebruiken
en andere groepen in de Staat die een taal spreken die in identieke of soortgelijke
vorm wordt gebruikt, alsmede de totstandkoming van culturele betrekkingen met
andere groepen in de Staat die andere talen gebruiken;
f. het voorzien in passende vormen en middelen voor het onderwijs in en de bestudering
van regionale talen of talen van minderheden op alle daarvoor in aanmerking
komende onderwijsniveaus;
g. het verschaffen van voorzieningen om degenen die een regionale taal of taal van een
minderheid niet spreken en die wonen in het gebied waar deze wordt gebruikt, in staat
te stellen deze taal te leren indien zij dit wensen;
h. de bevordering van studie en onderzoek van regionale talen of talen van minderheden
aan universiteiten of gelijkwaardige instellingen;
i. de bevordering van passende soorten internationale uitwisselingen, op de door dit
Handvest bestreken terreinen, voor regionale talen of talen van minderheden die in
identieke of soortgelijke vorm worden gebruikt in twee of meer Staten.